Βίωσαν την ατμόσφαιρα της διχοτόμησης και την προσμονή της επανένωσης μίας χώρας. Εξι Ελληνες αφηγούνται τις αναμνήσεις τους και μεταφέρουν το κλίμα από τις μέρες που άλλαξαν τον κόσμο
Η 9η Νοεμβρίου του 1989 ήταν μια μέρα καθοριστική όχι μόνο για το μέλλον της Γερμανίας, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, ολόκληρου
του πλανήτη.
Hταν το σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου. Το τεχνητό «φράγμα» που μοίραζε την Ευρώπη σε δύο μπλοκ επιρροής. Το παραπέτασμα που χώριζε τη Γηραιά Ηπειρο και τους λαούς της στα δύο.
Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται αύριο από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Η 9η Νοεμβρίου του 1989 ήταν μια μέρα καθοριστική όχι μόνο για το μέλλον της χώρας που το φιλοξενούσε, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, ολόκληρου του πλανήτη. Το γκρέμισμα του Τείχους επανένωσε χώρες, λαούς, οικογένειες. Ταυτόχρονα, όμως, γκρέμισε ιδεολογίες, δημιούργησε νέα προβλήματα, «ξύπνησε» αλυτρωτισμούς.
Το «Εθνος της Κυριακής» μίλησε με 6 Ελληνες έζησαν στο Δυτικό και το Ανατολικό Βερολίνο και ήταν εκεί τη μέρα της πτώσης. Μέσα από τις διηγήσεις τους μαθαίνουμε πώς αντιμετώπισαν οι περίπου 10.000 συμπατριώτες μας το ιστορικό αυτό γεγονός, αλλά και την άποψή τους για τη σημερινή εποχή.
Τα συναισθήματα είναι μεικτά: κάποιοι νοσταλγούν το Τείχος και λυπούνται για το «αντίπαλον δέος» που κατέρρευσε. Οι περισσότεροι πιστεύουν πως η πτώση του άνοιξε νέους ορίζοντες ειρήνης και αδελφοποίησης της Ευρώπης. Ολοι, ωστόσο, συμφωνούν πως η 9η Νοεμβρίου του 1989 σήμανε το τέλος μιας εποχής και την εκκίνηση μιας άλλης που -καλώς ή κακώς- είναι εντελώς διαφορετική...
«Οταν είδα τους Ανατολικούς να περνούν το Τείχος, είπα ότι θα άρχιζαν οι τουφεκιές», θυμάται ο κ. Μάκης Κυβέλος.
Το διχασμένο Βερολίνο είχε μάθει να ζει με το Τείχος του - για 29 ολόκληρα χρόνια ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της πόλης. «Το Δυτικό Βερολίνο ήταν σαν ένα νησί στην Ανατολική Γερμανία. Γύρω γύρω είχε τείχος. Ξέραμε πού ήταν, το βλέπαμε, καμιά φορά ανεβαίναμε στις εξέδρες και βλέπαμε από την άλλη πλευρά, αλλά δεν πολυσυζητούσαμε γι’ αυτό», μας λέει ο Λάμπρος Σαββίδης, αντιπρόεδρος σήμερα της Ελληνικής Κοινότητας στη γερμανική πρωτεύουσα. Βρέθηκε στη Γερμανία το 1968 για να σπουδάσει. Το 1974 μετακόμισε στο Δυτικό Βερολίνο, όπου ζει μέχρι σήμερα.
Το γκρέμισμα του Τείχους επανένωσε χώρες, λαούς, οικογένειες. Ταυτόχρονα, όμως, γκρέμισε ιδεολογίες, δημιούργησε νέα προβλήματα, «ξύπνησε» αλυτρωτισμούς.
Αποκλεισμένο καθώς ήταν, το Δυτικό Βερολίνο ήταν ο «καθρέφτης» της εξελιγμένης Δύσης στην καρδιά της Ανατολικής Γερμανίας. Για να μείνει ο κόσμος εκεί, η δυτική κυβέρνηση είχε δώσει σημαντικά κίνητρα: πολλά πανεπιστήμια, νυχτερινή ζωή χωρίς ωράρια, δυνατότητα να μην υπηρετήσουν στον στρατό. Το πιο χαρακτηριστικό, όμως, ήταν το λεγόμενο «επίδομα Βερολίνου», ένα επιπλέον εισόδημα για κάθε μόνιμο κάτοικο της πόλης.
«Το κλίμα στο Δ. Βερολίνο ήταν καταπληκτικό. Πήγα για να σπουδάσω στη Σχολή Καλών Τεχνών και εντάχθηκα στο φοιτητικό κίνημα από τα μέσα του ‘60. Το 1989 η καθημερινότητα ήταν γεμάτη ζωή», μας λέει ο ζωγράφος Νίκος Κοζανίτης που σήμερα ζει μεταξύ Βερολίνου και Αθήνας.
Οι Δυτικοβερολινέζοι μπορούσαν σχετικά εύκολα να επισκεφθούν το Ανατολικό Βερολίνο. Ως τουρίστες, φυσικά. «Πηγαίναμε στο Ανατολικό Βερολίνο συχνά, για βόλτα», λέει ο Στέργιος Λογοθετίδης, καθηγητής ΑΠΘ. «Βλέπαμε πώς είναι τα πράγματα εκεί. Υπήρχε πάντοτε δυσκολία να περάσεις «απέναντι»: έλεγχος για βίζα, συνάλλαγμα, μάρκα, ουρά 50-100 άτομα σε κάθε check point.
Στην πόλη παντού υπήρχε Aστυνομία που παρακολουθούσε τους τουρίστες. «Αλλά δεν είχαμε φόβο. Αγοράζαμε φθηνά ποτά και βιβλία, βλέπαμε θέατρο. Θυμάμαι είχα δει παράσταση του Μπρεχτ...», μας λέει ο Νίκος Κοζανίτης. «Καθόμασταν σε μπιραρίες και πιάναμε κουβέντα με Ανατολικούς. Μας έλεγαν πως υπήρχε καταπίεση, ότι δεν μπορούσαν να μιλήσουν ελεύθερα», συμπληρώνει ο κ. Σαββίδης.
«Στο Αν. Βερολίνο υπήρχε καθαριότητα, τάξη. Στα μέσα του ‘80 επικρατούσε ηρεμία, αλλά εκείνο που διαπίστωνα ήταν ότι ήταν πολλά πράγματα φτωχά. Είδη πολυτελείας έλειπαν, πλυντήρια δεν υπήρχαν, η τηλεόραση ήταν πανάκριβη».
ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ VS ΔΥΤΙΚΟΥ ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ
«To θεωρούσαμε αγκάθι στην καρδιά της χώρας»
Η εικόνα που υπήρχε στην Ανατολική Γερμανία για το Δυτικό Βερολίνο ήταν εντελώς διαφορετική. «Το θεωρούσαμε κάτι σαν "αγκάθι" στην καρδιά της χώρας μας», εξηγεί ο Παύλος Τριανταφυλλίδης, μόνιμος κάτοικος Βερολίνου. Γεννημένος στη Λειψία, από παππούδες αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού και γονείς «παιδιά του παιδομαζώματος», ο κ. Τριανταφυλλίδης έζησε από «μέσα» το ανατολικό μπλοκ.
«Στην Ανατολική Γερμανία, εμείς σαν ξένοι και παιδιά ανταρτών, περνούσαμε καλά. Μας πρόσεχαν πολύ. Τόσο πολύ, που πολλές φορές ντρεπόμασταν απέναντι στους ίδιους τους Γερμανούς - τέτοια διάκριση! Υπήρχε σχολείο ελληνικών.
Ελληνικά μιλούσαμε συνέχεια και στο σπίτι...», μας λέει. Η ζωή στην Ανατολική Γερμανία ήταν ξένοιαστη. «Ζούσαμε φτωχικά σε σχέση με τη Δύση, αλλά δεν πεινούσαμε, είχαμε θέρμανση, είχαμε σπίτι. Είχαμε τη ζεστασιά και την προστασία του κράτους. Οταν αρρωσταίναμε, δεν υπήρχε θέμα οικονομικό, γιατί όλα ήταν πληρωμένα από το κράτος», διηγείται ο Παύλος Τριανταφυλλίδης. «Το σπίτι που μέναμε δεν ήταν πολυτελές, είχε κάποια θέρμανση, αλλά το κτίριο ήταν παλιό.
Ο πατέρας μου δούλευε ως εφαρμοστής σε εργοστάσιο, η μητέρα μου διευθύντρια σε πολυκατάστημα. Ολα, φυσικά, κρατικά. Για να πάρεις αυτοκίνητο, περνούσαν 16-18 χρόνια. Γεννιόταν το παιδί και γραφόταν στη λίστα...». Η προπαγάνδα ήταν έντονη και καθημερινή, ακόμη και στο σχολείο.
«Μία φορά την εβδομάδα κάναμε πολιτικό μάθημα. Μας διδάσκανε με τον τρόπο τον δικό τους τη διαφορά σοσιαλιστικού και καπιταλιστικού συστήματος», μας λέει ο κ. Τριανταφυλλίδης. Σε ολόκληρη τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας διαβιούσαν εκείνη την περίοδο περίπου 1.000-1.500 Ελληνες, όλα παιδιά και... εγγόνια του «παιδομαζώματος». «Σαν παιδιά που ήμασταν θαυμάζαμε τη Δύση. Επειδή είχαν τζιν, τσίχλες, πολυτελή τρόπο ζωής. Αυτοί ακούγανε Rolling Stones και Beatles!».
ΤΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ
Οι μέρες λίγο πριν από την πτώση
«Bρέθηκα στο Βερολίνο δύο μήνες πριν πέσει το Τείχος, με τους γονείς μου. Μπήκαμε στο Ανατολικό για να μείνουμε 10 ώρες. Βγήκαμε στις έξι. Ημουν 20 ετών όταν γνώρισα το check point Charlie», διηγείται ο Παναγιώτης Ανδριανέσης, δημοσιογράφος. «Είδα τις τεράστιες οικοδομές, άδειους δρόμους, χωρίς κίνηση πεζοδρόμια. Μπορούσα να διακρίνω τον δισταγμό στο πρόσωπο των περαστικών. Μάλιστα, γνωρίσαμε και τη βλοσυρότητα (ως και αγένεια) των οργάνων της τάξης.
Ο πατέρας μου πάρκαρε για να μας περιμένει σε έναν άδειο δρόμο και ξαφνικά εμφανίστηκε η Αστυνομία για να κάνει παρατήρηση!», μας λέει. «Φάγαμε το μεσημέρι σε ένα εστιατόριο, όπως λέμε, «κυριλέ». Το φαγητό ήταν καλό, αλλά τα μαχαιροπίρουνα από απλό αλουμίνιο... Ούτε κανονική πετσέτα δεν υπήρχε?», μας λέει.
Στην ανατολική πλευρά, τα πράγματα δεν πήγαιναν όπως τα ήθελε το Σοσιαλιστικό Κόμμα. «Από το καλοκαίρι του 1989, είχε αρχίσει να φαίνεται ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Υπήρχαν συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στη Λειψία, ο Γκορμπατσόφ είχε αναλάβει στη Σοβιετική Ενωση και μιλούσε για διαφάνεια και αλλαγές...», λέει ο Μάκης Κυβέλος, μεταφραστής και συγγραφέας σήμερα, που πήγε στη Γερμανία το 1970 για να σπουδάσει φυσική και έμενε το 1989 στο Δυτικό Βερολίνο.
«Να φανταστείτε ότι οι δυτικοί ήταν έτοιμοι από... καιρό. Ηξεραν ταχυδρομικούς κωδικούς στην Ανατολική Γερμανία, τηλέφωνα και άλλα. Από το 1958 λειτουργούσε ένα γραφείο που ασχολιόταν αποκλειστικά με αυτό το ζήτημα!», μας λέει.
Κι ενώ τα «σημάδια» του τέλους μιας εποχής ήταν έντονα, οι Ελληνες του Βερολίνου δεν πίστευαν στα μάτια τους όταν στο κρατικό κανάλι οι ανταποκρίσεις μιλούσαν για πτώση του Τείχους. «Εμείς στο μεταξύ είχαμε φύγει από την Ανατολική Γερμανία. Οι γονείς μου έβλεπαν τις διακρίσεις μεταξύ των στελεχών του κόμματος και του απλού κόσμου. Εβλεπαν ότι δεν υπήρχε προοπτική, ειδικά για εμάς που θέλαμε πάνω από όλα να είμαστε Ελληνες», μας λέει ο κ. Τριανταφυλλίδης.
«Με πολλές δυσκολίες και κόπο περάσαμε νόμιμα στο Δυτικό Βερολίνο. Οι υπόλοιποι Ελληνες της Ανατολικής Γερμανίας μας αντιμετώπισαν σαν προδότες... Το πρώτο πράγμα που θυμάμαι στο Δυτικό Βερολίνο ήταν... μια διαφήμιση της κόκα-κόλα. Ημασταν στη Δύση», λέει.
Τον Οκτώβριο του 1989, στον εορτασμό των 40 χρόνων από την ίδρυση της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας, η παρέλαση του στρατού και των μαθητών, που άλλοτε ήταν πανηγυρική, μετετράπη σε διαδήλωση υπέρ της αλλαγής. «Ηταν παρών ο Γκορμπατσόφ και τα παιδιά αντί για «Ζήτω ο κομμουνισμός», που φώναζαν συνήθως, φώναξαν «Γκόρμπι». Αυτό δυσαρέστησε πολύ τον Χόνεκερ», διηγείται ο κ. Τριανταφυλλίδης.
Στη συνάντηση που είχαν αργότερα, ο Γκορμπατσόφ είπε στον Χόνεκερ πως «όποιος δεν αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, τον τιμωρεί η ζωή». «Ηταν μια φράση που έμεινε στην ιστορία και ήταν καθοριστική για την εξέλιξη της πτώσης του Τείχους. Ακολούθησαν τα λάθη του καθεστώτος που οδήγησαν στην 9η Νοεμβρίου του 1989», τονίζει ο κ. Κοζανίτης.
Το τείχος πέφτει...
«Ερχονταν μες στην ευτυχία. Ολος ο κόσμος βοηθούσε»
«Την ημέρα εκείνη ήμουν στο σπίτι και έβλεπα τηλεόραση. Οταν είδα τους Ανατολικούς να περνούν το Τείχος, είπα ότι θα άρχιζαν οι τουφεκιές. Επειδή έμενα 500 μέτρα από την πύλη και τους έβλεπα πώς έβγαιναν, πήγα να δω κι εγώ», διηγείται ο κ. Κυβέλος. «Οσοι έρχονταν ήταν μες στην ευτυχία. Ολος ο κόσμος βοηθούσε.
Τους κερνούσαν μπίρες
Ηταν η στιγμή που είχαν ενωθεί οι δύο λαοί», μας λέει ο κ. Κοζανίτης. «Εγώ ως Αριστερός δεν πήγα από κοντά στην πτώση του Τείχους. Οχι γιατί δεν χαιρόμουν που έπεφτε -αλίμονο, δεν μπορείς να κρατάς σε ένα παραπέτασμα τους λαούς-, αλλά γιατί μαζί κατέρρεε και μια ολόκληρη ιδεολογία, μια ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο, το «αντίπαλον δέος»», εξηγεί ο κ. Σαββίδης.
«Για όλους τους Ανατολικοβερολινέζους, το Δυτικό Βερολίνο ήταν ένα πολιτισμικό σοκ. Βλέπανε τα μαγαζιά και δεν ήξεραν πώς να ψωνίσουν.
Εγώ είχα ρωτήσει στην αρχή αν τα αυτοκίνητα που υπήρχαν στις βιτρίνες μπορούσε κανείς να τα αγοράσει... Εμείς στην Ανατολική Γερμανία γραφόμασταν σε λίστα και περιμέναμε περισσότερο από 10 χρόνια να μας χορηγήσει το κράτος αυτοκίνητο - μία από τις δύο μάρκες που είχε», λέει ο κ. Τριανταφυλλίδης.
Η ζωή μετά την πτώσηΣύντομα, η ζωή του ενωμένου πια Βερολίνου άλλαξε. «Πιο πολλή κίνηση, μποτιλιαρίσματα, πολιτική αναταραχή επικρατεί για το τι θα γίνει», λέει ο Μάκης Κυβέλος. «Η "εισβολή" πολιτών από το ανατολικό μπλοκ ήταν έντονη στην καθημερινότητα», συμπληρώνει ο κ. Κοζανίτης.
Δέκα χρόνια μετά, ο Παναγιώτης Ανδριανέσης επισκέφθηκε το Βερολίνο. «Ηταν μια πόλη υπό... ανοικοδόμηση. Οι Δυτικοί χαίρονταν που ξαναβρήκαν τις οικογένειές τους, αλλά γκρίνιαζαν που πλήρωναν την Ανατολική Γερμανία... Επισκέφθηκα ξανά το Βερολίνο πριν από λίγο καιρό και πια η ζωή έχει αποκατασταθεί. Είναι από τις πιο φιλικές πρωτεύουσες και κανείς δεν θέλει να θυμάται τα χρόνια του διχασμού...». «Σήμερα, το Βερολίνο δεν είναι ο παράδεισος που υπόσχονταν ο Χέλμουτ Κολ. Η ανεργία παραμένει υψηλή και τα προβλήματα πολλά», καταλήγει ο Λάμπρος Σαββίδης.
ΗΜΟΥΝ ΚΙ ΕΓΩ ΕΚΕΙ
Παύλος ΤριανταφυλλίδηςΓια όλους τους Ανατολικοβερολινέζους, το Δυτικό Βερολίνο ήταν ένα πολιτισμικό σοκ. Βλέπανε τα μαγαζιά και δεν ήξεραν πώς να ψωνίσουν.
Λάμπρος ΣαββίδηςΔεν μπορείς να κρατάς σε ένα παραπέτασμα τους λαούς, αλλά μαζί με το Τείχος κατέρρευσε και μια ολόκληρη ιδεολογία, μια ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο.
Nίκος ΚοζανίτηςΟ Γκορμπατσόφ είπε στον Χόνεκερ πως «όποιος δεν αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, τον τιμωρεί η ζωή». Ηταν μια φράση που ήταν καθοριστική για την εξέλιξη της πτώσης του Τείχους.
Παναγιώτης ΑνδριανέσηςΣτο Αν. Βερολίνο, δύο μήνες πριν από την πτώση είδα άδειους δρόμους και χωρίς κίνηση πεζοδρόμια. Μπορούσα να διακρίνω τον δισταγμό στα πρόσωπα των περαστικών.
ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΑ
2009
http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22769&subid=2&pubid=7998823&mmid=8934642
Μα... μπορεί να σμίξει η κλασική «Χατζηδακική» φωνή του Ηλία Λιούγκου με την εναλλακτική μουσική άποψη του Σπύρου Γραμμένου, το κρητικό ηχόχρωμα του Γιάννη Χαρούλη και τους πολιτικούς στίχους του μουσικού Μανώλη Ολαγίνκα Αφογιαλάν; Και ενδιάμεσα, η «στεγνή» φωνή του Ζακ Στεφάνου, ο καυστικός λόγος του Καραγκιοζοπαίχτη Άθου Δανέλλη, με τη μελωδική λύρα του Μάνου Πυροβολάκη και το μαγικό λαούτο του δεξιοτέχνη Γιώργου Μανωλάκη;
Τη Μαρία Καναβάκη την γνωρίζω από το Ηράκλειο. Ήξερα για την πανέμορφη, καθαρή φωνή της, τα ωραία της τραγούδια και τη θεατρικότητα στην ερμηνεία της. Τον Χρήστο Παύλη, μία φορά τον είχα συναντήσει και μου είχε κάνει εντύπωση το πάθος του για τη μουσική. Ξεκινώντας γι α το Γυάλινο, νόμιζα ότι θα βρισκόμουν σε ακόμη μία ωραία βραδιά με ωραία τραγούδια και άξιες ερμηνείες.
Ευτυχώς διαψεύστηκα. Η βραδιά ήταν ένα ξάφνιασμα... Κάθε τραγούδι της παράστασης ήταν μια έκπληξη. Κάθε «συνάντηση» ξεχωριστή. Και κάθε φορά που οι φωνές και οι νότες μπλέκονταν, ένα συναίσθημα εξαιρετικό. Έφυγα ενθουσιασμένη. Είχα ξεχάσει πόσο καλά μπορεί να περνά κανείς με απλές, αλλά πρωτότυπες και γεμάτες φαντασία συνταγές.
