Δελφίνια, φυσητήρες, φάλαινες, φώκιες... Μερικά από τα σημαντικότερα είδη θαλάσσιων θηλαστικών σε ολόκληρη τη Μεσόγειο φιλοξενούνται στις ελληνικές θάλασσες. Την ίδια στιγμή που τα κήτη ομορφαίνουν το γαλάζιο της Ελλάδας, 4 στους 5 πολίτες της χώρας δηλώνουν ότι δεν έχουν... ιδέα για τη συγκεκριμένη κατηγορία των ζώων. Σύμφωνα με έρευνα κοινής γνώμης της εταιρίας Public Issue, το 72% των πολιτών δηλώνουν ότι δεν έχουν διαβάσει, ακούσει ή δει κάτι σχετικό με τα απειλούμενα θαλάσσια θηλαστικά της Ελλάδας ενώ το 44% εξ’ αυτών δεν γνωρίζουν καν ότι υπάρχει σχετικό νομοθετικό πλαίσιο προστασίας τους.

Σε αυτήν την αντίφαση έρχεται να απαντήσει το ευρωπαϊκό ενημερωτικό πρόγραμμα «Θάλασσα: Μάθε, δράσε, προστάτεψε», το οποίο παρουσιάστηκε την περασμένη εβδομάδα από τη MOm/Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας και το WWF Ελλάς, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Κητολογικών Ερευνών Πέλαγος και το Tethys Research Institute.

“Το πρόγραμμα «Θάλασσα» ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2010 και πρόκειται να διαρκέσει μέχρι τον Δεκέμβριο του 2013. Στόχος του είναι να ενημερώσει και να ευαισθητοποιήσει το κοινό και τους αρμόδιους φορείς για τα θαλάσσια θηλαστικά που διαμένουν στις ελληνικές θάλασσες, δηλαδή φυσητήρες, φάλαινες, δελφίνια και φώκιες, καθώς και για τον άμεσο κίνδυνο εξαφάνισης που διατρέχουν εξαιτίας ανθρωπογενών απειλών”, δήλωσε στον “Φιλελεύθερο” ο γενικός διευθυντής του WWF Δημήτρης Καραβέλας. «Μέσα από το πρόγραμμα «Θάλασσα» καλούμε τοπικές κοινωνίες και αρχές, να αντιληφθούν τη σημασία των θαλάσσιων θηλαστικών και την ξεχωριστή θέση που κατέχουν στην πλούσια ελληνική βιοποικιλότητα. Η ενημέρωση άλλωστε είναι πάντοτε το πρώτο και σημαντικότερο βήμα προς τη δράση και η ενεργή εμπλοκή όλων μας είναι απαραίτητη», συμπλήρωσε.

Οι κύριοι άξονες πάνω στους οποίους θα κινηθεί το «Θάλασσα» περιλαμβάνουν τη χρήση έντυπων και ηλεκτρονικών ΜΜΕ και διαδικτυακών μέσων επικοινωνίας και κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και την παραγωγή και διακίνηση υλικού περιβαλλοντικής εκπαίδευσης σε μαθητές δημοτικών σχολείων. Το πρόγραμμα θα περιλαμβάνει επίσης, εκπαίδευση των άμεσα εμπλεκόμενων φορέων, όπως το Πολεμικό και Εμπορικό Ναυτικό, το Λιμενικό Σώμα και οι παράκτιοι τοπικοί φορείς. Τέλος, η σχετική ενημέρωση θα απευθύνεται και στους βουλευτές και ευρωβουλευτές.

Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια ευαισθητοποίησης, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και ενεργής εμπλοκής του κοινού για την προστασία των θαλάσσιων θηλαστικών (φάλαινες, δελφίνια, φυσητήρες και φώκιες), που φιλοξενούνται στις ελληνικές θάλασσες.

«Ο στόχος αυτής της κοινής προσπάθειας είναι πολλαπλός: ενημέρωση και επιστημονικά τεκμηριωμένη εκπαίδευση, όσον αφορά στον πλούτο που κρύβουν οι ελληνικές θάλασσες, ευαισθητοποίηση, όσον αφορά στις απειλές που αντιμετωπίζει και κινητοποίηση για την προστασία και διατήρησή του για τις επόμενες γενιές», επεσήμανε ο Πρόεδρος της MOm, Πάνος Δενδρινός.

Τα στοιχεία άλλωστε συνηγορούν υπέρ της αναγκαιότητας μια τέτοιας εκστρατείας. Ένας μεγάλος αριθμός από τα 9 είδη θαλάσσιων θηλαστικών, που ζουν μόνιμα στις ελληνικές θάλασσες, απειλείται άμεσα με εξαφάνιση. Σύμφωνα μάλιστα με το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας, η μεσογειακή φώκια (Monachus monachus) χαρακτηρίζεται ως «κρισίμως κινδυνεύον είδος», ενώ κοινό δελφίνι, φώκαινα και φυσητήρας ανήκουν στα «κινδυνεύοντα είδη». Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι μάλιστα το γεγονός ότι οι κύριες απειλές που αντιμετωπίζουν τα συγκεκριμένα είδη, προέρχονται από ανθρωπογενείς παράγοντες, όπως η ρύπανση, η κλιματική αλλαγή, η ηθελημένη θανάτωση, οι συγκρούσεις με σκάφη κ.α.

«Η πρωτοβουλία της Εταιρείας για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας και του WWF Ελλάς έρχεται σε μία κρίσιμη φάση, κατά την οποία διακινείται η απολύτως λανθασμένη άποψη ότι σε περιόδους οικονομικής κρίσης η οικολογία είναι πολυτέλεια. Με την ενημέρωση οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι η προστασία της βιοποικιλότητας δεν είναι πολυτέλεια αλλά καθήκον και συνειδητοποιούν την αναγκαιότητα για μέτρα προστασίας των θαλασσών μας, ακόμα και αν αυτά τα μέτρα είναι αυστηρά ή κοστίζουν», τόνισε ο Πρόεδρος της Επιτροπής Περιβάλλοντος της Βουλής, Κώστας Καρτάλης.

Η εκστρατεία συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση κατά 50%, μέσω του χρηματοδοτικού εργαλείου Life+ Information & Communication.

Κοινή προσπάθεια για την προστασία των θαλάσσιων θηλαστικών

Οι ελληνικές θάλασσες φιλοξενούν μεγάλο αριθμό διαφορετικών ειδών κητωδών και αποτελούν σημαντικό θαλασσινό οικότοπο της Μεσογείου. “Οι μελέτες μαρτυρούν τη συνεχή μείωση της αφθονίας των κητωδών στις ελληνικές θάλασσες και την αυξανόμενη ανθρωπογενή θνησιμότητά τους, καταδεικνύοντας την επιτακτική ανάγκη για δράσεις με στόχο την προστασία τους. Η έλλειψη ουσιαστικής χρηματοδότησης σε εθνική κλίμακα, η αδυναμία των εθνικών και διεθνών αρχών να εξασφαλίσουν την προστασία των κητωδών και η απουσία κοινών πρωτοβουλιών από τις διάφορες οργανώσεις έρευνας και προστασίας κητωδών έχουν υψώσει ένα σημαντικό εμπόδιο στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της συνεχούς υποβάθμισης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και της μείωσης των κητωδών στην Ελλάδα”, λέει ο Δρ. Σπύρος Κοτοματάς Διευθυντής της Mom, εκπροσωπώντας τους φορείς που ασχολούνται με την προστασία των θαλάσσιων θηλαστικών στην περιοχή μας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της κοινής προσπάθειας των φορέων, από το 1991 έως το 2008, συγκεντρώθηκαν συστηματικά πληροφορίες σχετικά με την παρουσία και κατανομή των κητωδών στις ελληνικές θάλασσες. Συμπεριλαμβανομένων και παλαιότερων ιστορικών αναφορών, πρόκειται για 1.416 παρατηρήσεις και 1.392 καταγραφές εκβρασμών, Τα δεδομένα προήλθαν από εξειδικευμένες έρευνες, αναφορές εκβρασμών, ευκαιριακές παρατηρήσεις, επιστημονικές δημοσιεύσεις και δημοσιευμένο ή αδημοσίευτο οπτικό υλικό (φωτογραφίες και βίντεο). Πρόκειται για μια εμπεριστατωμένη επισκόπηση της σύνθεσης των ειδών της ελληνικής κητοπανίδας. Η ποικιλία των ειδών, η οποία στο παρελθόν είχε υποεκτιμηθεί, υποστηρίζεται από την ποικιλία των οικοτόπων στις ελληνικές θάλασσες.

Στις ελληνικές θάλασσες, όπως αυτές οριοθετούνται από τα εθνικά σύνορα και τα παρακείμενα διεθνή ύδατα, έχουν καταγραφεί έντεκα είδη κητωδών. Από αυτά, έξι είδη παρατηρούνται καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου σε όλες ή σε πολλές από τις ελληνικές θάλασσες: το ζωνοδέλφινο (Stenella coeruleoalba), το ρινοδέλφινο (Tursiops truncatus), το κοινό δελφίνι (Delphinus delphis), ο ζιφιός (Ziphius cavirostris), ο φυσητήρας (Physeter macrocephalus) και το σταχτοδέλφινο (Grampus griseus). Δύο είδη, η φώκαινα (Phocoena phocoena) και η πτεροφάλαινα (Balaenoptera physalus), έχουν καταγραφεί σε συγκεκριμένες περιοχές σε όλες τις εποχές του χρόνου. Σε αυτές, η φώκαινα πιθανότατα να διαβιεί όλο το χρόνο ωστόσο, απαιτούνται περισσότερα στοιχεία για την κατανόηση της εποχικότητας της κατανομής και παρουσίας τους. Τα υπόλοιπα τρία είδη, η μεγάπτερη φάλαινα (Megaptera novaeangliae), η ψευδόρκα (Pseudorca crassidens) και η ρυγχοφάλαινα (Balaenoptera acutorostrata), έχουν καταγραφεί σπανίως στις ελληνικές θάλασσες. Ένα ακόμα είδος (που δεν περιλαμβάνεται στα αρχεία δεδομένων), το στενόρυγχο δελφίνι (Steno bredanensis), έχει παρατηρηθεί στην ανοικτή θάλασσα κοντά στα ελληνικά ύδατα (κεντρικό Ιόνιο πέλαγος).

Τα είδη των κητωδών που καταγράφονται στις ελληνικές θάλασσες χωρίζονται σε τρεις βασικές κατηγορίες σύμφωνα με την κατανομή τους. Το ζωνοδέλφινο, το ρινοδέλφινο, ο φυσητήρας και ο ζιφιός φαίνεται ότι απαντώνται σε όλο το εύρος βαθυμετρίας/ενδιαιτημάτων που θεωρείται τυπικό για τα είδη αυτά. Το κοινό δελφίνι, η πτεροφάλαινα και η φώκαινα κατανέμονται ετερογενώς μέσα στα εν δυνάμει ενδιαιτήματά τους. Το σταχτοδέλφινο συναντάται σταθερά σε λίγες μόνο περιοχές, παρότι τυχαίες εμφανίσεις του έχουν καταγραφεί στις περισσότερες ελληνικές θάλασσες.

Η γεωγραφική κατανομή κάθε είδους κητώδους είναι γνωστή σε βαθμό που να επιτρέπει την εξαγωγή κάποιων γενικών συμπερασμάτων ή τη σύγκριση με μελλοντικά δεδομένα. Εν τούτοις, υπάρχουν κενά στις γνώσεις αναφορικά με τις τοπικές θάλασσες, με εξαίρεση το σύνολο του Ιονίου πελάγους, το νότιο και δυτικό τμήμα του Ελληνικού Ρήγματος και τον Κορινθιακό κόλπο. Υπάρχει επομένως επιτακτική ανάγκη διεξαγωγής ερευνών σε διάφορες περιοχές του Αιγαίου πελάγους, προκειμένου να χαρτογραφηθεί η παρουσία ορισμένων ειδών με μεγαλύτερη ακρίβεια. Επιπλέον, επειδή τα δεδομένα παρατηρήσεων έχουν συλλεχθεί κατά κύριο λόγο (αν και όχι αποκλειστικά) στη διάρκεια της θερινής περιόδου, απαιτούνται επίσης έρευνες κατά τη χειμερινή περίοδο, για την ανίχνευση πιθανών κινήσεων και εποχικών αλλαγών στην παρουσία ορισμένων ειδών κητωδών.

Τα στοιχεία ως προς την οικολογία και τις τροφικές συνήθειες, τη γενετική και τη διακριτότητα των πληθυσμών, τη φυσική ιστορία, την τοξικολογία, την ιστοπαθολογία, τα αίτια θανάτου, τη βιομετρία, κλπ., είναι λίγα και αποσπασματικά. Υπάρχουν λίγες διαθέσιμες πληροφορίες ως προς τις ανθρωπογενείς απειλές και τη σχετική σημασία τους για κάθε είδος. Τέτοιου είδους δεδομένα είναι πολύ σημαντικά για την προστασία των ειδών και για τη διαχείριση των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων που επηρεάζουν τους πληθυσμούς αυτούς. Παρότι η συλλογή τους είναι σχετικά εύκολη και διόλου δαπανηρή, η έλλειψη ενός σωστά οργανωμένου εθνικού δικτύου εκβρασμών έχει ως αποτέλεσμα να μην αναφέρεται μεγάλος αριθμός νεκρών κητωδών και να χάνονται, έτσι, πολύτιμες πληροφορίες.

Τέλος, το σημαντικότερο κενό στις γνώσεις των επιστημόνων αφορά στην απόλυτη αφθονία του πληθυσμού κάθε είδους. Με εξαίρεση δύο μικρές και τοπικές πληθυσμιακές ομάδες ρινοδέλφινων και κοινών δελφινιών, καθώς και τους φυσητήρες, δεν υπάρχουν διαθέσιμες ούτε καν πρόχειρες εκτιμήσεις ως προς τους αριθμούς οποιουδήποτε είδους στις ελληνικές θάλασσες. Χωρίς τέτοια ποσοτικά στοιχεία, είναι εξαιρετικά δύσκολο να υιοθετηθούν σωστές πολιτικές προστασίας και να παρακολουθείται αποτελεσματικά οποιοδήποτε μέτρο προστασίας σε εθνικό επίπεδο. Παρότι δεν γνωρίζουμε τίποτα για τις πληθυσμιακές τάσεις των κητωδών των ελληνικών θαλασσών, οι μελέτες σε τοπικό επίπεδο, οι γνώσεις από άλλες περιοχές της Μεσογείου, η τεκμηρίωση των διαρκώς αυξανόμενων απειλών, αλλά και το προφανώς μικρό μέγεθος και η μοναδικότητα αρκετών πληθυσμών κητωδών στις ελληνικές θάλασσες, υπογραμμίζουν την ανάγκη για έκτακτα μέτρα προστασίας.