Navigare con Sapienza

Σαπιέντζα θα πει σοφία. Κατά τους Ενετούς, ήταν η αρετή που έπρεπε να έχει ο ναυτικός για να μπορέσει να ταξιδέψει με ασφάλεια στα νερά ανοιχτά της Μεθώνης. «Navigare con Sapienza» σημείωναν στους χάρτες της εποχής. Και η λέξη «σοφία» έπεφτε πάνω στο νησάκι. Έτσι πήρε και το όνομά του...

Η Σαπιέντζα, μαζί με τα νησιά Σχίζα και Αγία Μαριανή, αποτελεί το σύμπλεγμα των Οινουσσών, που βρίσκεται στο νοτιοδυτικότερο άκρο της Πελοποννήσου. Ακόμη και σήμερα, τα νερά αυτά θεωρούνται δύσκολα... Θαλάσσια ρεύματα, άνεμοι και δύσκολα βράχια αναγκάζουν τους ναυτικούς να προσέχουν όταν πλέουν στη άκρη της Μεσσηνίας. «Όταν έχει νοτιά, μη σκεφτείς να πας στο νησί», μας είπε με νόημα ο Δημήτρης Τριάντος, «δημιουργός» της Σαπιέντζα όπως είναι σήμερα. Δασοφύλακας στο νησί από το 1978, ξέρει κάθε κουμαριά, κάθε πέτρα της, κάθε μυστικό της...

«Βουνίσιος εγώ, πώς αγάπησα ετούτο το νησί, προσπαθώ να εξηγήσω κι εγώ στον εαυτό μου. Θα φταίει η θάλασσα! Έμαθα κολύμπι στα ρηχοπόταμα ανάμεσα σε Πύλο και Καλαμάτα και ξαφνικά αντίκρυσα τα γαλάζια νερά της Σαπιέντζα. Και μαγεύτηκα», μας λέει.

Επί 33 χρόνια, ο Τριάντος φροντίζει το νησί. «Όταν πρωτοπήγα, ήταν ζούγκλα αδιαπέραστη», διηγείται. «Το 1958, η Φρειδερίκη είχε υπογράψει το βασιλικό διάταγμα προστασίας του νησιού και το υλοποίησε η χούντα. Έδιωξε τους ντόπιους που άφηναν τα κοπάδια τους να βοσκούν εκεί, χωρίς καμία αποζημίωση... Με την υπογραφή της Συνθήκης Ραμσάρ, άρχισε και η διαδικασία προστασίας του νησιού. Το 1979 πια, ξεκινήσαμε να δημιουργούμε ατραπούς, μονοπάτια στο νησί».

Παρά τις δυσκολίες της αρχής, το νησί ήταν μια αποκάλυψη. Διέθετε τεράστια φυτική και βοτανική βλάστηση, φιλοξενούσε άγρια ζώα, ήταν παρθένο... Στα 8500 στρέμματα, συνδυάζει βουνό, πεδιάδα, δάσος και θάλασσα! Η πρωτοτυπία του έγκειται στο ότι όλη σχεδόν η έκτασή του καλύπτεται από αείφυλλα πλατύφυλλα, που σε ορισμένα σημεία έχουν αναπτυχθεί σε τέτοιο ύψος και πυκνότητα, ώστε να σχηματίζουν ψηλό παρθένο δάσος 15.000 ετών από κουμαριές που ξεπερνούν και τα 10 μέτρα! Ενώ ορισμένα είδη πλατύφυλλων, που ξέρουμε να υπάρχουν στην ελληνική επικράτεια με τη μορφή θάμνου, όπως η Αριά, η Αγριελιά, η Φυλίκη, η Κουμαριά και ο Σχοίνος, στη Σαπιέντζα εμφανίζονται σαν δέντρα που οι κορμοί τους είναι χοντροί σαν πλατάνια!

Τα πετρώματα αποτελούνται από σκληρούς ασβεστόλιθους, κατάσπαρτους, στο χαρακτηριστικό κοκκινωπό χώμα του νησιού. Το κλίμα της είναι τυπικό μεσογειακό, χωρίς ακραίες θερμοκρασίες, είτε καλοκαίρι, είτε χειμώνα. «Με τον πρώτο μεγάλο καύσωνα, πολλά από τα στοιχεία της χλωρίδας του νησιού εξαφανίστηκαν», παρατηρεί ο έμπειρος δασοφύλακας. «Οι κλιματικές αλλαγές έχουν πλήξει την Σαπιέντζα».

Σήμερα, περισσότερα από 120 είδη ζώων διαβιούν ελεύθερα στο νησί, χάρη στη φροντίδα των δασικών υπηρεσιών της περιοχής. Αφού «καθαρίστηκε» από τα ήμερα πρόβατα και τις κατσίκες των χωρικών, προτάθηκε να μεταφερθούν αίγαγροι της Κρήτης, τα γνωστά μας Κρι-Κρι για να προστατευτούν. Μέχρι το 1986 έφτασαν 20 αίγαγροι και 26 άγρια αιγοπρόβατα, που λέγονται και μουφλόν. Σήμερα εκτιμάται ότι ο πληθυσμός ξεπερνά τα 1200 ζώα. Το κυνήγι επιτρέπεται, σε περιορισμένη περίοδο και υπό αυστηρές προϋποθέσεις –για παράδειγμα το 2009 και το 2010 δεν επετράπη το κυνήγι...

Η μετάβαση στην Σαπιέντζα πραγματοποιείται με καραβάκι από τη Μεθώνη. Τα τελευταία δέκα χρόνια, ένας από τους βαρκάρηδες που μεταφέρουν τους περιηγητές «απέναντι» είναι ο Φώτης Ζόμπολας. Καραβοκύρης το καλοκαίρι, σεφ το χειμώνα, ο καπετάνιος βρήκε στον τόπο αυτό έναν παράδεισο επί γης...

«Ταξίδεψα σε όλον τον κόσμο, αλλά τέτοιο μέρος δεν ξαναείδα...», μας λέει, αποδίδοντας τη σχέση του με τη Σαπιέντζα σε... κάρμα. «Είχα δει όραμα. Ένα μέρος που δεν το ήξερα, αλλά κάτι μου έλεγε ότι θα ήμουν καλά εκεί. Και όταν περνούσα με το σκάφος μου, τον «Άγιο Δημήτρη» από τα ανοιχτά, κάποια στιγμή, η μηχανή έσβησε. Με τα πολλά, κατάφερα να φτάσω το νησί. Και αναγνώρισα το μέρος που είχα δει στο όραμά μου», μας λέει.

Ακολούθησε η πρόταση του δασάρχη Καλαμάτας, να αναλάβει το αγώι Μεθώνη-Σαπιέντζα, την οποία δέχθηκε ο κ. Ζόμπολας... Με μέντορα τον Δημήτρη Τριάντο, έχει μάθει την ιστορία του νησιού.

«Φτάνοντας στο νησί, συναντάμε τη θέση «Μαγαζάκια». Εκεί υπήρχαν καμίνια για άσβεστο και σίδηρο, όπου οι Ενετοί έφτιαχναν μπάλλες για κανόνια. Από εκεί έχει ένα μονοπατάκι που μας ανεβάζει σε ένα σημείο του νησιού 400 μέτρα από τη θάλασσα», μας λέει ο καπετάνιος. Εκεί οι ορεινοί όγκοι δημιουργούν ένα φυσικό οχυρό γύρω από την προστατευόμενη κοιλάδα, όπου διατηρείται ανέπαφο ένα θαύμα της φύσης, το μοναδικό στην Μεσόγειο Δάσος από Κουμαριές. Το δάσος και η γύρω περιοχή εκτάσεως 24 εκταρίων, έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο της φύσης από το έτος 1986.

Κι εκεί υπάρχει ένα βαθούλωμα, μια λάκα. Είναι η πεδιάδα από απολιθωμένη γύρη. Από πάνω, μοιάζει μια κίτρινη λίμνη με δύο νούφαρα... Τέτοιο πράγμα δεν έχει δει κανείς. Η κοιλάδα αυτή ονομάζεται Σπαρτόλακκα και είναι για τους επιστήμονες οι καλύτερη πηγή πληροφοριών για την ηλικία του δάσους», μας λέει. «Στο δάσος της κουμαριάς, η ηλικία των δέντρων μετρούν χιλιάδες χρόνια. Άνθρωπος δεν μπορεί να αγκαλιάσει έναν κορμό».

Οι γύρω πλαγιές σκεπάζονται από πυκνά πουρνάρια, μυρτιές, αγριελιές, ασπάλαθους, αριές, φιλύκια, σκοίνα, και αγριολούλουδα. Η βλάστηση είναι άγρια και πυκνή. Μέσα σ’ αυτήν ζουν κοπάδια από άγρια ζώα και πτηνά. Εδώ συναντάμε κοπάδια από τα άγρια ζώα. Μέσα από την βλάστηση ξεπετάγονται φασιανοί, πέρδικες, ορτύκια, αγριοπερίστερα, μπεκάτσες, τσίχλες.

«Οι ακτές του νησιού είναι βραχώδεις, αλλού απότομες και αλλού ομαλές. Μόνο μία αμμουδιά υπάρχει στο νησί, αλλά είναι πραγματικό στολίδι. Η αμμουδιά αυτή βρίσκεται στην βόρεια πλευρά του νησιού απέναντι από την Μεθώνη και φέρει το όνομα Άμμος. Είναι προστατευόμενη από τους βορειοδυτικούς ανέμους έχει έναν υποτυπώδη μόλο και ένα ξύλινο περίπτερο όπου κανείς μπορεί να ξεκουραστεί σ’ αυτό», μας λένε οι δύο λάτρεις της Σαπιέντζα.

--

Η ιστορία και ο θρύλος της Σαπιέντζας εξάπτουν τη φαντασία των περιηγητών και επισκεπτών, προκαλώντας τους να ανακαλύψουν τα σπάνια είδη ζώων και φυτών, το ναό που πρόσφατα βρέθηκε από τους αρχαιολόγους και να περιηγηθεί στη σπηλιά του Μανέττα. Αν και άγνωστο στους πολλούς, το νησί έχει μεγάλη ιστορία, ενώ στο παρελθόν αποτέλεσε σημαντικό λιμάνι-σταθμός της περιοχής...

Μετά τη Δ’ Σταυροφορία και την πρώτη κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, το 1209, υπογράφηκε η «Συνθήκη της Σαπιέντζας», με την οποία το νησί πέρασε στα χέρια των Ενετών. Η Συνθήκη ρύθμιζε τις σχέσεις του Γοδοφρείδου Α' Βιλλεαρδουίνου και της Βενετίας και σύμφωνα με αυτή, ο πρίγκιπας της Αχαΐας γινόταν υποτελής της Βενετίας, η οποία του παραχωρούσε ως φέουδο την Πελοπόννησο, εκτός από τη Μεθώνη και την Κορώνη και οι Βενετοί αποκτούσαν το δικαίωμα να εμπορεύονται ελεύθερα στα εδάφη του πριγκιπάτου.

Κατά τον τρίτο Βενετοτουρκικό πόλεμο, χρησιμοποιήθηκε ως αγκυροβόλιο των Τούρκων και των Ενετών. Το 1825 αποτέλεσε ορμητήριο του ελληνικού στόλου. Τα πλοία που έπλεαν συνήθως κοντά στις ακτές του νησιού, ναυαγούσαν πολλές φορές στα απόκρημνα βράχια του, με αποτέλεσμα σήμερα να ανακαλύπτονται σπουδαία ναυάγια από όλες τις ιστορικές περιόδους. Ένα από αυτά ναυάγησε στο βορινό κάβο της Σαπιέντζας μαζί με το κλεμμένο του φορτίο που ήταν οι κολόνες από το μεγάλο Περιστύλιο που είχε χτίσει ο Ηρώδης στην Καισάρεια της Παλαιστίνης τον 1ο μ.Χ. αιώνα.

Ένα άλλο σπουδαίο ναυάγιο βορειοδυτικά του νησιού είναι το ναυάγιο των Σαρκοφάγων όπως ονομάζεται (Ρωμαϊκές Σαρκοφάγοι από σκαλιστό τιτανιούχο λίθο). Τα ναυάγια γύρω από την Σαπιέντζα είναι τόσα πολλά και σημαντικά, ώστε υπάρχει σκέψη για τη δημιουργία υποβρύχιου αρχαιολογικού πάρκου. Κάποια έχει βρει και ο αρχαιότερος δασοφύλακας Τριάντος, ο οποίος έχει τη φήμη του καλύτερου ψαροντουφεκά της περιοχής.

«Στα βορινά υψώματα του νησιού υπάρχει μία τοποθεσία που ονομάζεται «Φραγκοκλησιά». Ίσως σ΄ αυτήν να βρισκόταν το μοναστήρι των Βενεδικτίνων (ή τάγμα του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ) όπου υπογράφηκε το 1209 η συνθήκη της Σαπιέντζας», μας πληροφορεί ο καπετάνιος Ζόμπολας.

Νότια συναντάμε ένα μεγάλο κλειστό όρμο, τον Πόρτο Λόγγο, που ήταν το ασφαλές αγκυροβόλιο των ναυτικών και των στόλων. «Μπαίνοντας στον όρμο περνάμε δίπλα από την βραχονησίδα Μπόμπα, όπου σύμφωνα με τους θρύλους αποβιβάστηκε ο Απόστολος Παύλος, όταν το πλοίο του έπεσε σε καταιγίδα πηγαίνοντας στη Ρώμη. Ο βυθός του όρμου είναι διάσπαρτος από ναυάγια».

Στο νότιο τμήμα του, ξεκινά το μονοπάτι όπου μέσα από αυτό κατευθύνεται ο επισκέπτης στο νότιο τμήμα του νησιού που είναι κτισμένος ο Φάρος. Οι δυτικές ακτές της Σαπιέντζας είναι απόκρημνες και άγριες και σχεδόν πάντα τρικυμισμένες. Στην πλευρά αυτή συναντάμε τον προστατευόμενο κολπίσκο του Μανέτα. Οι θρύλοι λένε ότι εδώ στην σπηλιά που υπήρχε κρυβόταν ο σπουδαίος πειρατής Μανέτας από την οποία ξαπολούσε τις επιθέσεις του στα διερχόμενα πλοία της εποχής. Σήμερα η σπηλιά δεν υπάρχει.

«Παρόλο που τα δρομολόγια έχουν μειωθεί, εγώ εξακολουθώ τα καλοκαίρια να είμαι στο αγώι μου», λέει ο καπετάνιος. «Παρόλο που οι καιρικές συνθήκες τον Φεβρουάριο του 2009 μου κατέστρεψαν το σκάφος μου –κι ένιωσα σα να χάνω παιδί- με ένα νέο, μικρότερο καΐκι, το «Αγαθή Σοφία» κάνω το δρομολόγιο», μας λέει.

«Ξεχωριστή θέση στην καρδιά μας έχουν τα γαλάζια νερά της Σαπιέντζας», μας λέει ο Δημήτρης Τριάντος. Πράγματι, είναι τόσο καθαρά και όμορφα, που θυμίζουν τις παρθένες περιοχές του πλανήτη...

Το νησί λειτουργεί σαν κυματοθραύστης της Μεθώνης. Μόνο ένα στενό άνοιγμα στα νοτιοανατολικά επιτρέπει την ανάπτυξη ισχυρών σορόκων από τα βάθη του Αιγαίου, που ξεσπούν ανεμπόδιστα στις ακτές του κόλπου της Μεθώνης. Οι ντόπιοι το αγάπησαν πολύ. Ακόμη και παιδιά γεννήθηκαν πάνω του από γυναίκες βοσκών που έτρεφαν τα πρόβατά τους εκεί, πριν βέβαια κηρυχθεί περιοχή προστασίας... Σήμερα, ολόκληρο το νησί αποτελεί σημαντικό βιότοπο και έχει ενταχθεί στο πρόγραμμα NATURA 2000.

ΦΑΡΟΣ

Στη ΝΑ είσοδο της Σαπιέντζας βρίσκονται τα «Δύο Αδέρφια». Έτσι λέγονται τα δυο νησάκια, που από ψηλά μοιάζει να έχουν σχήμα καρδιάς... Στο ένα, βρίσκεται και ο φάρος του νησιού. Σήμερα, δεν έχει φαροφύλακα, αλλά φωτοβολταϊκά συστήματα που τον φωτίζουν όλο το χρόνο.

Χτίστηκε το 1886 με διαταγή της Βασίλισσας Βικτωρίας της Αγγλίας, η οποία επιστράτευσε τους καλύτερους αρχιτέκτονες μηχανικούς της εποχής για να τον κατασκευάσουν. Ο φάρος ήταν ο δυνατότερος της Μεσογείου, αφού η εμβέλειά του έφτανε γύρω στα 50-55 ναυτικά μίλια. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι πρώτοι που ανέβηκαν στο νησί ήταν οι Ιταλοί κατακτητές, οι οποίοι για να ξεγελάσουν τις νηοπομπές, μείωσαν την εμβέλειά του.

Σήμερα, ο Φάρος πραγματοποιεί τρεις αναλαμπές στα 17 δευτερόλεπτα.