Οσο έφτανε το μάτι μας, το έδαφος ήταν στρωμένο με ένα λευκό σεντόνι. Τα τεράστια μηχανήματα δουλεύανε χωρίς διακοπή σχηματίζοντας μια τεράστια αλυσίδα και στην άκρη της σε σειρά, ορθώνονταν ολόλευκα βουνά που άστραφταν κάτω από τον ήλιο.
Η αλυκή Μεσολογγίου έμοιαζε με χιονισμένη πολιτεία... Αλλά η ζέστη που είχε αρχίσει να γίνεται έντονη, αν και νωρίς το πρωί, και οι εργαζόμενοι που με καλοκαιρινά σχεδόν ρούχα κυκλοφορούσαν πάνω στα «τηγάνια» "όπως λέγονται τα κομμάτια γης πάνω στα οποία γίνεται στο αλάτι" επανέφεραν στην πραγματικότητα τους έκπληκτους επισκέπτες.
Στο μικρό βάθος των νερών της λιμνοθάλασσας, ένας θησαυρός παράγεται αδιάκοπα από τη φύση. Το μικρό βάθος του νερού, η μεγάλη περιεκτικότητα σε φυσικά στοιχεία και οι κλιματολογικές συνθήκες προσέφεραν τη δυνατότητα δημιουργίας παραγωγικών αλυκών. Εδώ, στα 12.000 στρέμματα που απλώνονταν μπροστά μας, κάθε χρόνο το νερό της λίμνης εξατμίζεται με την επίδραση της θερμότητας και του αέρα παράγοντας το αλάτι. Η διαδικασία ολοκληρώνεται, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, τον Οκτώβρη ή τον Νοέμβρη, με τη συγκομιδή του αλατιού που έχει παραχθεί στα ειδικά διαμορφωμένα κτήματα.
«Καλώς ήλθατε στον ευλογημένο τόπο των Αλυκών Μεσολογγίου», μας λέει ο τότε πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας «Ελληνικές Αλυκές Α.Ε.», Δημήτρης Καλόπουλος. Πρόκειται για την εταιρεία του Ελληνικού Δημοσίου που ιδρύθηκε το 1988, με πρωταρχικό στόχο την οικονομική εξυγίανση των βιώσιμων αλυκών της Ελλάδας μέσω εκμηχάνισης και εκσυγχρονισμού της λειτουργίας τους. Υπό τον «έλεγχό» της έχει συνολικά οκτώ αλυκές σε όλη την Ελλάδα, αλλά αυτή είναι η μεγαλύτερη.
«Η σημερινή εταιρεία αποτελεί συνέχεια της προγενέστερης «Αλυκαί Μεσολογγίου Α.Ε.», που με τη σειρά της είχε ιδρυθεί το 1978 ως θυγατρική της «ΕΛΕΒΜΕ Α.Ε.» και συνίστατο απλώς από τη φερώνυμη αλυκή», διηγείται ο διευθυντής παραγωγής της αλυκής Χρήστος Μήλας, το... αρχαιότερο στέλεχος της αλυκής. «Λέγαμε από παλιά εδώ στην περιοχή: Οι αλυκές βγάζουν δήμαρχο. Τέτοια ήταν η επιρροή των εργαζομένων και της διαχείρισης του θέματος του αλατιού στην τοπική "και όχι μόνο" κοινωνία. Πάντοτε οι αλυκές "ξεπλήρωναν" δάνεια του Ελληνικού Δημοσίου», μας λέει.
«Οι χώροι των αλυκών, κατεξοχήν πεδία των τεχνολογικών και πολιτισμικών δρώμενων του παρελθόντος, αποτελούν ταυτόχρονα έξοχα ενδιαιτήματα μεγάλου αριθμού βιολογικών ειδών. Η φυσική ιστορία κάποιων από αυτά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τέτοιους υπεραλμυρούς λειμώνες. Γι’ αυτό, παράλληλα με τον προαναφερθέντα, πάγιο στόχο των Ελληνικών Αλυκών Α.Ε. αποτελεί η διατήρηση της φυσικής και η ανάδειξη της πολιτισμικής ελληνικής κληρονομιάς στους χώρους των υπό την κυριότητά τους αλυκών. Ετσι, η Εταιρεία έχει στο παρελθόν έμπρακτα ενδιαφερθεί για τη μελέτη και προστασία της άγριας ζωής στις αλυκές, δρα με τις αρχές της αειφορίας, ενώ παράλληλα σχεδιάζει την ίδρυση μουσείου αλυκής για πρώτη φορά στη χώρα», σημειώνει ο διευθυντής της αλυκής, κ. Γιώργος Κωστόπουλος.
Η διαδικασία
Η διαδικασία παραγωγής του αλατιού ξεκινάει τον Μάρτιο και δεν απαιτεί πολλή δουλειά από τον άνθρωπο, σε αυτή την πρώτη φάση. Η φυσική διαδικασία επιτυγχάνεται από τη διείσδυση της θάλασσας σε χέρσα τμήματα και τον σχηματισμό κλειστών κόλπων με πολύ ρηχά νερά. Σε τέτοιες περιοχές, και όταν η θερμοκρασία αυξάνεται κατά τη θερινή περίοδο, η εξάτμιση γίνεται έντονη, σε αντίθεση με την αντικατάσταση του εξατμιζόμενου νερού που γίνεται με αργούς ρυθμούς, με αποτέλεσμα την κρυστάλλωση του αλατιού.
Καθώς προοδεύει η διαδικασία, η ανθρώπινη παρέμβαση γίνεται απαραίτητη. Το θαλασσινό νερό αντλείται από τη λιμνοθάλασσα και τροφοδοτεί τις πρώτες ομάδες λεκανών («τηγάνια») και από εκεί προχωρά στις επόμενες λεκάνες, όπου η άλμη, το αλάτι δηλαδή, αντλείται από τα τεράστια ειδικά μηχανήματα που λέγονται «κρυσταλλωτήρια».
«Το αλάτι συλλέγεται και συγκεντρώνεται ολόλευκο και καθαρό σε μικρούς σωρούς. H αποκομιδή τους έως το αλώνι του αλατιού γίνεται με φορτηγά. Aφού ολοκληρωθεί η εργασία της πλύσης, μεταφέρεται με τη βοήθεια μεταφορικής ταινίας στις υπαίθριες αποθήκες σχηματίζοντας αλατοσωρούς, που σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπερνούν τα 15 μ. Αυτά είναι τα βουνά που βλέπετε», μας εξηγεί ο διευθυντής της αλυκής.
«Η παραγωγή των ελληνικών αλυκών καλύπτουν περίπου το 90% της εγχώριας κατανάλωσης», εξηγεί ο πρώτην διευθύνων Δ. Καλόπουλος. «Το 2008 παρήχθησαν 161.000 τόνοι και το 2009 163.000 τόνοι. Η φιλοσοφία της εταιρείας είναι "σκέψου ελληνικά, αγόρασε ελληνικά". Και αλάτι...», μας λέει.
Ιστορία
Το αλάτι κατέχει σημαντική θέση στη ζωή των λαών, στις συνήθειες, στη θρησκεία και στις παραδόσεις τους. Κάποτε ήταν τόσο πολύτιμο, που το χρησιμοποιούσαν ως νόμισμα. Δεν είναι τυχαίο που πολλές πόλεις πήραν το όνομά τους απ’ αυτό. Ο ιστορικός Ρόμπερτ Μούλτχαουφ υποστήριξε πως πρόκειται για αρχέγονο «ναρκωτικό», μια ουσία που προκαλεί εξάρτηση...
Σύμφωνα με τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Χρ. Γ. Ντούμα, οι απαρχές της συνειδητής και συστηματικής προσπάθειας του ανθρώπου για την παραγωγή αλατιού ανάγονται στις αρχές της 10ης περίπου χιλιετίας π.Χ. Οι τρόποι παραγωγής ποικίλλουν ανάλογα με τις δυνατότητες κάθε περιοχής αλλά και με τις κλιματικές συνθήκες. Για παράδειγμα, στις ακτές περιοχών όπως είναι η Μεσόγειος με ξηρό και θερμό κλίμα, η δημιουργία αλατιού από φυσική εξάτμιση του θαλασσινού νερού ήταν αρκετή για να καλύψει τις ανάγκες των πρώιμων κατοίκων τους, η μόνη φροντίδα των οποίων ήταν η συλλογή του την κατάλληλη στιγμή.
Στην περιοχή του Αιγαίου η εξάτμιση του νερού με τον ήλιο αρκούσε για την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων αλατιού κατά μήκος των ακτών. Ωστόσο, υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι τα λεγόμενα τηγανόσχημα σκεύη του Κυκλαδικού πολιτισμού (3η χιλιετία π.Χ.) μπορεί να λειτουργούσαν ως μήτρες πλακούντων αλατιού: χάρη στα λοξά τους τοιχώματα που ανοίγουν προς τα έξω, το στερεοποιημένο περιεχόμενό τους εύκολα θα μπορούσε να απελευθερωθεί.
Η συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση αλατιού οδήγησε στην πιο συστηματική οργάνωση της παραγωγής με την εκτέλεση τεχνικών έργων, ώστε τα φυσικά αλοπήγια να επεκταθούν και με διευρυμένες επιφάνειες εξάτμισης να λειτουργήσουν με ελεγχόμενη πλέον την εισροή θαλάσσιου νερού. Γύρω στο 800 π.Χ. χρονολογείται η αρχαιότερη γραπτή πηγή στην Κίνα που μιλάει για παραγωγή και εμπορία θαλασσινού αλατιού χίλια χρόνια νωρίτερα, ενώ ο Τίτος Λίβιος αποδίδει στον βασιλιά Αγκο Μάρτιο την πρώτη συστηματική οργάνωση αλυκών στη νότια πλευρά των εκβολών του Τίβερη. Ετσι δημιουργήθηκαν οι περίφημες ρωμαϊκές αλυκές, που εξασφάλιζαν μεγάλες ποσότητες αλατιού για τις ανάγκες της αχανούς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Οι αλυκές στα τενάγη της αρχαίας Αθήνας και της Αλεξάνδρειας τεχνικά ήταν πιο πρωτόγονες.
Στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, η πληρωμή των στρατιωτών γινόταν με μερίδες αλατιού. Οι Ελληνες θεωρούσαν το αλάτι σύμβολο φιλίας και αλληλεγγύης και επισφράγιζαν με αυτό τις συμφωνίες τους, ενώ σε μερικές χώρες της Ασίας οι κάτοικοι έκαναν τις αγορές και τις πωλήσεις με κομμάτια αλατιού. Διάφοροι λαοί χρησιμοποιούσαν το αλάτι ως δώρο στις θυσίες και στις προσφορές τους προς τους θεούς, σκορπίζοντάς το στους αγρούς.
Το αλάτι είναι ένα πολύτιμο φυσικό μπαχαρικό και συντηρητικό, που χαρίζει ξεχωριστή γεύση στα φαγητά μας, βοηθά στην πέψη του ανθρώπινου οργανισμού και είναι μέρος μιας υγιούς και ισορροπημένης διατροφής. Αντίθετα με τα όσα κυρίως ακούμε για αποφυγή του αλατιού, η σωστή ποσότητα εμποδίζει τις ζυμώσεις και τις σήψεις στο στομάχι, βοηθάει στον πολλαπλασιασμό των ερυθρών αιμοσφαιρίων, διευκολύνει την πέψη, συντελεί στην έκκριση των γαστρικών υγρών και βοηθάει στην καύση των τροφών που περιέχουν λεύκωμα.
Είναι ένας ακόμη θησαυρός της ελληνικής γης...
ΠΑΝΑΚΕΙΑ
Το άλας της γης
Οι παραδοσιακες χρήσεις του αλατιού είναι αμέτρητες και ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του! Στη μαγειρική αποτελεί βασικό συστατικό ενώ χαρίζει νοστιμιά, λειτουργώντας ως συντηρητικό και απορροφώντας την υγρασία από τα τρόφιμα. Στη γεωργία χρησιμοποιείται για τη βελτίωση των καλλιεργειών, στην ιατρική το διάλυμα αλατιού γίνεται ορός, στη βιομηχανία χρησιμοποιείται στην παρασκευή ανθρακικού νατρίου, μεταλλικού νατρίου κ.ά. Για πολλά χρόνια, το αλάτι ήταν «εργαλείο» για τη συντήρηση των τροφών. Με αυτό αλάτιζαν το κρέας, τα ψάρια, το τυρί, τις ελιές, ακόμα και το βούτυρο. Στη βυρσοδεψία εμπόδιζε τη σήψη των δερμάτων. Η ικανότητά του για συντήρηση βασίζεται στην ιδιότητά του να προστατεύει το νερό που περιέχεται στις τροφές από βακτηρίδια και μύκητες.
ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΑ
mapsara@pegasus.gr